Fransa’da çok sağcı Ulusal Birlik başkanı Marine Le Pen, Avrupa Birliği fonlarını partisi için maddelere karşıt halde kullandığı suçlamasıyla mahpus cezası aldı ve siyasi yasaklı oldu. Le Pen’in 2027 cumhurbaşkanlığı seçimlerine girmesi yargı kararıyla şimdilik engellenirken Yunanistan’ın önde gelen solcu entelektüellerinden Yanis Varoufakis’in X hesabından yaptığı bir paylaşım Türkiye’de itiraz seslerinin yükselmesine yol açtı. Varoufakis kısaca, Avrupalı liberalleri Ekrem İmamoğlu örneğinde yapılanlara reaksiyon gösterirken problem Le Pen olunca yargı yoluyla bir siyasetçinin siyasetten düşürülmeye çalışılmasını gözardı etmekle suçluyordu. Varoufakis’e itiraz edenlerin büyük çoğunluğunun, Fransa ile Türkiye örneklerinin karşılaştırılmasına kızdıklarını, Türkiye’de hukuktan bahsedilemeyeceğini söyleyerek, Türkiye’den farklı olarak Fransa’da bağımsız bir yargı erkinin işlediğini ileri sürdüklerini gördük.
Varoufakis ise itirazlar karşısında, her iki örneğin de yargının araçsallaştırılmasına örnek olduğunda ısrar etti ve temel unsurunun seçme ve seçilme hakkının ortadan kaldırılmasına yönelik darbelere karşı olmak olduğunu vurguladı.
Peki kim haklı? Varoufakis mi, ona itiraz eden Türkiye’deki muhalifler mi?
Sanıldığının tersine Avrupa’da da uzun müddettir seçme ve seçilme hakkına darbe olarak yorumlayabileceğimiz kıymetli gelişmeler var. Türkiye kadar rayından çıkmamış olsa da, yargı düzeneğinin ve bilhassa de yolsuzluk soruşturmalarının bu süreçte etkin bir formda kullanıldığına ya da birebir emelle sümen altı edilmesine şahit oluyoruz.
Birkaç örnek verelim…
Örneklerden biri Filistin düşmanlığı ile bilinen AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in “Pfizer yolsuzluğu”. Bu yolsuzluk savında zikredilen lakin ticari sır olduğu argümanıyla detayları kamuoyuna tam olarak açıklanmayan ödeme fiyatı 35 milyar Avro. Von der Leyen’in Covid krizi sırasında şimdi Faz III çalışması bitmemiş Pfizer aşılarını sipariş ettiği, bu süreçte Pfizer firmasının CEO’suyla Whatsapp uygulaması üzerinden haberleştiği belirtiliyor. Üstelik von der Leyen’in eşinin de işin içinde olduğuna yönelik önemli kuşkular var. Argümanların ayyuka çıkması üzerine Avrupa Komitesi talep edildiği halde Whatsapp yazışmalarını kamuoyu ile paylaşmayı reddetti. Von der Leyen ise yazışmaları ezkaza sildiğini tez etti. Bunun üzerine Belçikalı bir yurttaş, Belçika’da von der Leyen aleyhine dava açtı. Fakat bu dava da Avrupa Kamu Savcılığı Ofisi’nin yasal talepleri sürüncemede bırakması nedeniyle gereğince süratli ilerlemiyor. Tıpkı Belçikalı, Avrupa Kamu Savcılığı Ofisi aleyhine de yargı sürecini çıkmaza sürüklemeye çalıştığı için dava açtı.
Örnekler çoğaltılabilir fakat biz Fransa’ya odaklanalım ve Christine Lagarde örneğini hatırlatalım. Lagarde, IMF’nin başında bulunan eski Fransız maliye bakanı. Kamu kaynaklarının uygunsuz bir formda kullanılmasına gözyumduğu için mahkemeye çıkan Lagarde’ın mahpus cezasına çarptırılması bekleniyordu ki mahkeme başkanı kararı açıklarken Lagarde için mazeretler üretti ve üstelik değerli bir milletlerarası konumda olduğunu söyleyerek ceza vermedi. Kastedilen IMF’nin başında olmanın getirdiği “uluslararası itibar”dı.
Yine Fransa’ya bakarsak, Le Pen’in başına gelenlerin pek çok bireye 2002 Cumhurbaşkanlığı seçimlerini hatırlattığını fark ederiz. Bu seçim sırasında “ırkçılık tehlikesi” mazeret gösterilerek seçmen o sırada kamu kaynaklarını yöntemsiz kullanma ve zimmetine geçirme kabahatleri nedeniyle yargılanması beklenen Jacques Chirac’a oy vermeye çağrıldı. Chirac’a dayanak için kullanılan slogan ise “Votez escros, pas facho!” idi; yani “Faşiste değil, hırsıza oy ver”. Seçim sonucunda hırsızlıkla suçlanan Chirac Cumhurbaşkanı oldu ve dokunulmazlıktan yararlanarak 2011’e kadar mahkeme önüne çıkmadı.
Demek ki mahkemeler gelecek seçimin Cumhurbaşkanı adayı Le Pen durdurulması gerektiğinde yolsuzluklara ceza kesebiliyor, kimi yolsuzlukları ise cezasız bırakabiliyordu.
Fransa’daki son seçimi de hatırlayalım. 2024 yılında yapılan genel seçimde en yüksek oyu solcu Yeni Halk Cephesi alınca, Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron
Yaşananların tanıdık gelmemesi mümkün değilse, Fransa ve Türkiye’yi ortaklaştıran tabanı nasıl açıklayacağız?
VAROUFAKIS HEM HAKLI HEM DEĞİL
Bunları neden anlatıyoruz?
Bundan birkaç gün evvel ünlü Marksist Perry Anderson, London Review of Books’ta yayınlanan değerli bir yazı yazdı. “Regime change in the West” [Batı’da rejim değişikliği mi?] başlıklı bu yazısında Anderson şanına yakışır bir halde bir yüzyılı ele alarak içinden geçtiğimiz neoliberal periyoda geliyor ve öz olarak kapitalizmin şirket karları için siyasal haklardan, temsili demokrasiden vazgeçtiğini belirtiyordu.
Anderson’ın tabiriyle globalleşme, neoliberalizmin her bir ülkede kendini tekrar üretmesinden ibaret olmayan, dünyanın gelişmiş ve azgelişmiş ülkelerini birbirine bağlayan milletlerarası bir rejim oluşturdu. Politik olarak bu süreç oligarşilerin ülkelerin kendi içlerinde “demokratik yönetim gaspı”nı katılaştırdı. Bu sürece bir reaksiyon olarak ortaya çıkan “popülist protesto” ise şimdilik sağ popülizme muvaffakiyet kazandırırken, sol popülizm neoliberalizme karşı yükselen itirazı siyasi bir muvaffakiyete dönüştürmekte zorlanıyor. Anderson’ın bu hususta saydığı nedenleri buraya aktarmayacağım lakin bahsettiği “popülist protesto” nun reaksiyon duyduğu üç gelişme bizim için de çok kıymetli: servet ve gelir eşitsizliklerinin tırmanması, demokratik denetim ve temsilin ortadan kaldırılması ve faktör mobilitesi, yani göç.
Batı’nın ancak özel olarak Avrupa’nın Türkiye’ye yönelik halini belirleyen etkenler tam da bunlar. Yani “popülist sağ” şemsiyesi altına koyabileceğimiz “aşırı sağ”ın yükselişine yol açan gelişmelerin kök nedenlerini ortaya koymak ve bu nedenleri gidermeye yönelik siyasetler geliştirmek değil. Bunun için neoliberal rejimin yerine yenisini koymaları lazım. Radikal değişikliklerle değil siyasal ve toplumsal krizleri yönetmekle ilgileniyorlar. Demokratik denetim ve temsilin ortadan kaldırılması karşısında Avrupa’daki sağ ve sol merkez siyasetin yaptığı, seçme ve seçilme hakkını yok sayan yasaklarla çok sağın ve kimi durumlarda solun hareket alanını daraltmak. Gerekirse Le Pen örneğinde olduğu üzere yargı düzeneği araçsallaştırılabilir ya da Macron’un seçimlerde birinci olan partiye hükümet kurdurmaması örneğinde olduğu üzere yürütme keyfiyeti devreye sokulabilir. Göç meselesini önlemek için ise Türkiye üzere Avrupa Birliği’nin çeperinde duran ülkelerin göç yükünü üstelenmeye istekli iktidarlarına sonsuz siyasi kredi açılabilir.
Demek oluyor ki, Varoufakis o kadar da haksız değil.
Haklı olmadığı nokta, Avrupalı liberallerin Erdoğan idaresine düşmanlık duydukları ve bu nedenle İmamoğlu’na getirilmeye çalışılan siyasi yasağı eleştirdiklerini zannetmesi. Avrupalı liberaller, kendi ülkelerinde siyasi alanı çeşitli metotlarla daraltmaya çalışırken Erdoğan’ı benzeri teknikleri kullandığı için suçlamıyorlar; kabahatler üzere yapıyorlar.
Üstelik artık bir de Trump idaresinin Ukrayna-Rusya savaşını sona erdirme teşebbüsüyle başlayan ve en önemli konusu “askeri güvenlik” olan yeni bir ABD-AB tansiyonu var. Bu tansiyonda Avrupa militarizmi açıkça söz edildiği üzere, Türkiye’nin ordusuna gereksinim duyuyor.
Erdoğan rejimi dünyadaki bu “demokratik gerilime” rüzgarını gerisine alarak yol alıyor. Milletlerarası şartlar hesaba katılmadan atılan tek bir adım olmadığını, 19 Mart sürecini yakından takip edenler fark etmişlerdir. Avrupa yönetici sınıfı, Türkiye’de yurttaşın seçme ve seçilme hakkına yapılan darbeye göz yaşı dökmüyor, dökmez.
Bu, zannedildiğinin tersine Türkiye’deki çaba için olumsuz bir durum değil. Türkiye’de hiçbir memleketler arası vesayet gölgesi taşımadan yol alan bir halk hareketi var. Üstelik burada halkın, egemenlik gaspına “Dur” demesi Avrupa halklarının da hak uğraşı için örnek teşkil edeceği için tarihi bir kıymet taşıyor.
