DEM Parti 10’uncu Yargı Paketi’ndeki düzenlemelere dair düştüğü muhalefet şerhini yazılı olarak paylaştı.
Açıklamada ”Yargı ıslahatı ismi altında çıkarılan yasal düzenlemelerin kıymetli bir kısmının, adalet sistemini daha öngörülebilir ve kapsayıcı hale getirmektense, mevcut sıkıntıları daha da derinleştiren nitelikte olduğu görülmektedir” tabirleri yer aldı.
DEM Parti’nin açıkladığı şerhten kimi kısımlar şöyle:
”Demokratik hukuk devletlerinin temelinde yer alan en değerli ögelerden biri, hukuk kurallarının öngörülebilir, adil ve üniversal pahalara uygun biçimde uygulanmasıdır. Bu ise lakin bağımsız ve tarafsız bir yargı sistemi ile mümkündür. Türkiye’de son yıllarda bu unsurlara dair önemli bir zayıflama yaşandığı ve hukuk devleti unsurunun uygulamada giderek aşındığı tarafında müşahedeler artmaktadır. Yargı organlarının, siyasi süreçlerden ve yürütme organının tesirinden bağımsız karar verememesi, hukuk güvenliği unsurunu zedelemekte, toplumsal adalet hissini ise önemli biçimde sarsmaktadır.
Yargı ıslahatı ismi altında çıkarılan yasal düzenlemelerin değerli bir kısmının, adalet sistemini daha öngörülebilir ve kapsayıcı hale getirmektense, mevcut sıkıntıları daha da derinleştiren nitelikte olduğu görülmektedir. Bilhassa söz özgürlüğü, örgütlenme hakkı ve demokratik siyasetin hudutlarını genişletmek yerine daraltan düzenlemeler, bireylerin temel hak ve özgürlüklerine dair dertleri artırmaktadır. Hukukun, sırf belirli bir kesim için işletilen bir aygıt üzere görünmesi, eşitlik unsuruna açıkça alışılmamıştır.
Bu bağlamda Kobani Davası ve Seyahat davaları, yargı bağımsızlığı konusundaki tartışmaları ağırlaştıran ve adil yargılanma prensibine dair soru işaretlerini artıran bir örnek teşkil etmektedir. Benzeri formda, son yıllarda yaygınlaşan kayyım atamaları da demokratik sistemin işleyişine ziyan vermektedir. Seçimle işbaşına gelmiş belediye liderlerinin yargı süreci tamamlanmadan misyondan alınması ve yerlerine merkezi yönetim tarafından atama yapılması, halkın iradesinin askıya alınması manasına gelmektedir.
Yargının, kimi siyasi davalarda Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarını dahi uygulamaktan kaçınması, Türkiye’nin tarafı olduğu milletlerarası kontratlarla çelişen bir tablo ortaya koymaktadır. AİHM’in Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ hakkında verdiği ihlal kararlarının, yeniden AYM’nin Can Atalay ile ilgili verdiği kararların uygulanmaması, misal davalarda verilen kararlara emsal teşkil edecek biçimde tesirde bulunamaması, iç hukukla milletlerarası yükümlülükler ortasında önemli bir uyumsuzluk yaratmaktadır.
Yargının bağımsızlığı, hukuk devleti prensibi ve temel hakların teminat altına alınması sırf siyasi bir tercih değil, tıpkı vakitte toplumsal barışın ve ortak geleceğin temel destekleridir. Bu sebeple, daha adil, iştirakçi ve kapsayıcı bir hukuk nizamının yine inşası, ülkenin demokratik geleceği açısından hayati ehemmiyettedir.
SİYASİ TUTUKLULAR
Siyasi mahpusların tahliyesi, demokratik toplum ve barış sürecinin ivme kazanması ile özdeştir. Bu, retorik bir söz olmanın ötesinde olgusal bir gerçekliğe işaret etmektedir. Hakikaten siyasi mahpusların, demokrasinin ve onurlu barış stratejisinin uygulanma ve toplumda kök salma prosedürlerine dair güçlü bir ağırlaşmaları kelam bahsidir. Birinci andan itibaren derin bir entelektüel, ahlaki ve politik arayışın içine girmişlerdir. Bu arayışın en güçlü tabirlerinden biri de demokrasinin teorisi ve pratiğine dair güçlü derinleşmeleridir. Buna rağmen ulus-devlet usulü yapılanmaların topluma direkt temas etme yeteneği zayıftır. Devlet ve toplum ortasında derin fay çizgileri bulunmaktadır. Bu sebeple toplumun demokratik inşasında bütün kapasite ve kaynaklarına karşın, devlet tertibin rolü sonludur. Özetle, demokrasinin teori ve pratiğine dair derin ağırlaşmaları sayesinde siyasi mahpusların demokratik toplum inşasında merkezi bir katkısı olacaktır. Tahliyelerinin değerli bir münasebeti de bu halde anlaşılmalıdır.
”10. YARGI PAKETİ BEKLENTİYİ KARŞILAMAKTAN UZAKTIR”
29 Mayıs 2025’te AKP milletvekillerinin imzasıyla meclise sunulan 10. yargı paketi şimdi meclis gündemine gelmeden halkta büyük bir beklentiye yol açmıştır. Adalet Bakanı Yılmaz Tunç’un “Ceza adaletini daha faal sağlayacağız, infaz eşitliği ismine değerli düzenlemeler yapacağız, hasta mahpuslarla ilgili olumlu gelişmeler yasa kapsamında yer alacak, hiçbir mahpusun cezaevinde hayatını kaybetmesini istemeyiz, konutta infaz yöntemlerinden daha çok kişi yararlanacak, Covid Maddesi’ndeki eşitsizlikleri düzelteceğiz.” gibi sözleri bu beklentinin en temel sebebidir.
Türkiye’de her infaz düzenlemesi kamuoyunda ağır ilgiyle karşılanmakta; mahpuslar, aileleri ve geniş halk kısımları bu cins yasal değişiklikleri adaletin tekrar tesisi tarafında bir fırsat olarak görmektedir. Bunun temelinde, Türkiye’de adalet sistemine yönelik derin bir itimat buhranı ve ceza adaletinde yaşanan yapısal kriz yatmaktadır. Toplumsal adaletin en fazla sorgulandığı yerlerden biri olan cezaevleri, toplum vicdanındaki adalet hissinin aynası haline gelmiştir. İşte bu sebeple 10. yargı paketinin bilhassa de ceza infaz sistemini etkileyen unsurları büyük bir umutla beklenmiş lakin paket bu beklentiyi karşılamamıştır.
”SİYASİ TUTUKLULARA AYRIMCILIK EŞİTLİK UNSURUNA AYKIRIDIR”
COVID-19 salgını periyodunda çıkarılan süreksiz infaz düzenlemeleriyle, 31 Temmuz 2023 tarihinden evvel cezası katılaşmış mahpuslara yönelik 3 yıl erken tahliye imkânı getirilmiştir. Lakin tıpkı tarihte belgesi şimdi katılaşmamış olan mahpuslar, birebir kabahati işlemiş olsalar dahi bu düzenlemeden yararlandırılmamıştır. Bu durum, hem hukuk devleti unsuruna hem de eşitlik unsuruna açıkça aykırıdır
Anayasa’nın 10. unsuru uyarınca, kanun önünde eşitlik temel bir prensiptir. Birebir kabahatten yargılananlar ortasında sadece yargılamanın tamamlanma vaktine nazaran bir ayrıma gidilmesi, objektif ve makul bir nedene dayanmamakta; misal durumda olanlar ortasında keyfi bir farklılık yaratmaktadır. Örneğin, tıpkı belgede yargılanan sanıklardan biri cezası erken katılaştığı için tahliye edilirken, başkasının davası uzun sürdüğü için bu haktan yoksun kalması, eşitlik prensibini zedeleyen açık bir ayrımcılıktır.
”TERÖRLE MÜCADELE KANUNU HALA DEVAM EDİYOR”
Teklifin 19. hususuyla İnfaz Kanunu’nun 108. hususunda değişiklik yapılarak, ikinci sefer tekerrür halinde şartlı salıverme yasağı kaldırılarak ¾ şartlı salıverme imkanı getirilmektedir. Şartlı salıverme yasağının kaldırılması, cezanın tümünü içeride çektirme tarafındaki katı infaz mantığını yumuşatmakta, mahkumun yine topluma kazandırılması unsurunu temel almaktadır. Lakin bu düzenleme tekrar yalnızca isimli mahpuslara yönelik olup Terörle Uğraş Kanunu’ndaki tekerrür halinde şartlı salıverme yasağı düzenlemesi olduğu üzere durmaktadır.
Terörle Uğraş Kanunu’nun 17. unsurunun 3. fıkrasındaki “Bu Kanun kapsamına giren hatalardan mahkûm olanlar, kararlarının katılaşma tarihinden sonra bu Kanunun kapsamına giren bir cürmü işlemeleri halinde, koşulla salıverilmeden yararlanamazlar.” kararının kaldırılmaması ve bu Kanun kapsamındaki hatalarda şartlı salıverme yasağının devam etmesi ikili bir hukuk işletildiğini göstermekte ve siyasi mahpusları infazda adaletin ve eşitliğin dışında bırakmaktadır.
KONUTTA İNFAZDA AYRIMCILIK
Teklifin 20. hususuyla İnfaz Kanunu’nun 110. hususundaki özel infaz tarzlarından konutta infazın uygulama alanı genişletilmiş lakin yine Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki cürümler dışlanmıştır. Zira 110. hususun 9. fıkrasında bu unsur kararlarının, “Terör kabahatleri ile örgüt kurmak, yönetmek yahut örgüte üye olmak hatalarından ya da örgüt faaliyeti kapsamında işlenen cürümlerden mahkûm olanlar” hakkında uygulanmayacağı yazılıdı ve bu fıkrada rastgele bir değişiklik yapılmamıştır. Bu ayrım, açıkça hukuka, insan haklarına ve vicdana alışılmamıştır. Bu eksik düzenleme, birebir yaş kümesinde olan mahpuslar ortasında sırf isnat edilen kabahatin “siyasiliğine” nazaran farklı bir infaz rejimi öngörerek, yaşlı siyasi mahpusları insanlık dışı bir ayrıma tabi tutmaktadır.
Yaşlı mahpuslar için konutta infazın uygulama alanının genişletilmesi başta sıhhat hakkına erişim olmak üzere temel insan haklarına uygun ve her vakit lisana getirdiğimiz bir değişikliktir. Ancak bu değişiklik yapılırken siyasi mahpusların dışlanması, akıllara şu soruları getirmektedir: Siyasi mahpuslar yaşlanmıyor mu? Birebir yaş kümesindeki isimli mahpus için insani olan, siyasi mahpus için neden uygulanamaz? Bu soruların hiçbirinin tüzel ve ahlaki bir karşılığı yoktur. Bu nedenle bu düzenleme, insan onurunu temel alan ceza hukukuyla bağdaşmamaktadır.
Cezaevlerinde hasta ve yaşlı mahpusların uygun tedaviye erişememesi, ömür hakkını tehdit eden bir durumdur. Son yıllarda artan cezaevi vefatları, bilhassa yaşlı ve hasta siyasi mahpusların durumu, bu hususta alarm verici bir tabloyu gözler önüne sermektedir. Partimizin Şırnak milletvekili Newroz Uysal Aslan’ın Adalet Bakanlığı’na verdiği soru önergesine aldığı yanıtta, 515 günde 1.026 mahpusun cezaevinde ömrünü yitirdiği öğrenilmiştir. Bu karşılık, her gün en az iki mahpusun cezaevinde ömrünü yitirdiğine dair vahim gerçeği bizlere göstermiştir.
Bir cezanın vicdaniliği, onu veren toplumun ahlaki eşiğiyle direkt irtibatlıdır. Hiçbir vicdan, 80 yaşını geçmiş bir insanın, sadece siyasi kimliği yahut inancı nedeniyle cezaevinde tutulmasını haklı bulamaz. Bu noktada devletin ahlaki sorumluluğu, cezalandırma pratiği ve güvenlik mazeretlerini geçerek, insan onurunu ve hayatı muhafaza yükümlülüğü haline gelmelidir.
‘AĞIRLAŞTIRILMIŞ MÜEBBET’ İTİRAZI
Teklifin 20. hususuyla maruz kaldığı ağır bir hastalık yahut engellilik nedeniyle ceza infaz kurumu şartlarında hayatını yalnız idame ettiremeyeceği Adli Tıp Kurumu raporuyla tespit edilenler için, daha evvel var olan 5 yıllık ceza üst sonu kaldırılmış lakin bu sefer de ağırlaştırılmış müebbet mahpus mahkumları bu düzenlemenin kapsamı dışında bırakılmıştır. Yani ağırlaştırılmış müebbet mahpus mahkumu, hastalığı hangi derecede ve ne olursa olsun, cezaevinden çıkamayacak, vefatın kıyısında dahi olsa sevdikleriyle vedalaşamayacak ve cenazesi cezaevinden çıkacak demektir. Bu düzenleme, tüm hasta mahpuslar için cezanın üst hududunun kaldırılması nedeniyle lehe olsa da istisna tutulan ağırlaştırılmış müebbetler açısından büyük bir ahlaki sorun taşımaktadır.
Cezaevinde kalamayacak derecede hasta mahpusların tahliye edilmemesi, ölünceye dek cezaevinde tutulması hayat hakkının dolaylı ihlali manasına gelir. Anayasa’ya, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne ve Birleşmiş Milletler’in Mandela Kuralları’na nazaran, hiçbir insan ölmeye terk edilerek ceza infazına tabi tutulamaz. AİHM, Vinter v. Birleşik Krallık kararında, hiçbir cezanın “mutlak umutsuzluk” yaratacak halde uygulanamayacağını vurgulamış, her mahpusun bir gün tahliye olmayı umut etme hakkı olduğunu belirterek devletlere uzun vadeli mahpus cezalarını gözden geçirme sistemi kurma misyonu yüklemiştir. Avrupa Kurulu Bakanlar Komitesi, Türkiye’yi Öcalan 2, Kaytan, Gurban ve Boltan/ Türkiye evrak kümesi ile ilgili AİHM tarafından verilen kararlara uymaması nedeniyle periyodik inceleme yapmaktadır. Ne var ki ağırlaştırılmış müebbet mahpus rejiminin büsbütün ortadan kaldırılması için adım atılacağı yerde, yeni düzenlemelerle pekiştirilmesi, mahpusların umut hakkına yönelik çözümsüzlüğü derinleştirdiği üzere bu istisna hukukunun özneleri açısından toplumsal adaleti ve barışı da zedelemektedir.
”ÇOCUK ADALETİNDE GERİYE DÜŞÜŞ”
Teklifin 16., 17. ve 18. unsurları çocuk kapalı ceza infaz kurumlarına, çocuk eğitimevlerine ve kontrollü özgürlük düzenlemelerine ait değişikliklere yer vermektedir. Buna nazaran hükümlü çocukların da kontrollü özgürlükten faydalanmak için “beş günden az olmamak üzere şartlı salıverilme tarihine kadar ceza infaz kurumunda geçirmesi gereken mühletin en az onda birini ceza infaz kurumunda geçirmiş olması” gerekecek, daha evvel direkt çocuk eğitim konutunda barındırılan hükümlü çocuklar artık direkt kapalı ceza infaz kurumuna gönderilecek, kapalı ceza infaz kurumundan çocuk eğitim konutuna geçmek için çocuk mahpusların âlâ halli olması aranacaktır.
Mevcut düzenlemede hükümlü çocuklar, kapalı cezaevine nazaran dış dünya ile irtibat, ferdî alan, toplumsal ve kültürel etkinlikler, eğitime erişim üzere imkanların daha mümkün olduğu çocuk eğitim meskenlerinde tutulurken teklifle kapalı cezaevlerinde tutulmanın öncelenmesi, çocuk hakları açısından açıkça bir geriye gidiştir.1 Öte yandan çocuk mahkumların çocuk eğitimevlerine geçebilmeleri, yönetim ve müşahede konseyinin vereceği “iyi hal” raporuna bağlanmıştır. Cezaevlerindeki yeterli hal incelemelerine ve bu incelemeleri yapan yönetim ve müşahede heyetlerine dair Partimizin tavrı, bu konseylerin lağvedilmesi gerektiği tarafında iken bu heyetlere yeni vazifeler verilmesini kabul etmek mümkün değildir. Hele ki kapatılmanın çocuklar için son deva olması gerektiği göz önüne alındığında, bir de kapatmanın ne kadar “iyi” sonuç doğurup doğurmadığının ölçülmesi ve bunun son derece sıkıntılı bir yapı tarafından yapılacak olması mevcut cezaevi hak ihlallerini derinleştirmekten diğer bir şey değildir.
”GENİŞ VE SOYUT SÖZLERLE DEMOKRATİK HAKLARA MÜDAHALE”
Getirilen bu düzenleme, anayasa ile teminat altına alınmış olan toplantı ve şov yürüyüşü hakkını fiilen sonlandırma riski taşımaktadır. Barışçıl protestoların doğal sonucu olarak kamusal alanda vakit zaman trafik akışının aksaması mümkündür. Bu durumu direkt cezalandırma konusu yapmak, demokratik toplumlarda kabul gören tabir ve örgütlenme özgürlüğü unsurlarıyla bağdaşmamaktadır.
Yasa teklifi, soyut ve geniş sözlerle kaleme alınmış olması nedeniyle keyfi uygulamalara açık bir yer oluşturmakta, güvenlikçi yaklaşımı yasallaştırmakta ve yurttaşların demokratik taleplerini söz etmelerini baskı altına alabilecek bir potansiyel taşımaktadır. Bilhassa işçilerin, öğrencilerin, bayanların ve etraf savunucularının gerçekleştirdiği barışçıl hareketlerin bu yasa kapsamında kriminalize edilmesi, toplumsal barış ve adalet hissini zedeleyecektir.
”EŞİTSİZ UYGULAMALARI DERİNLEŞTİREN BİR YAKLAŞIM”
Metnin sonuç kısmında şu tabirler yer aldı:
”2/3147 Temel No’lu Ceza ve Güvenlik Önlemlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Kimi Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi; hukuk devleti unsuru, infazda eşitlik ve toplumsal barışın tesisi açısından kıymetli eksiklikler taşımaktadır. Teklif, yargı sistemindeki yapısal problemleri çözmek, adalet hissini güçlendirmek ve barış sürecine katkı sağlamak yerine; mevcut ayrımcı ve eşitsiz uygulamaları derinleştiren bir yaklaşımı benimsemektedir. Bilhassa siyasi mahpuslara yönelik istisnai ve dışlayıcı düzenlemeler, eşitlik prensibine muhalif olup; toplumsal uzlaşı ve barış arayışlarını destekleme yeteneğinden mahrumdur. Teklif; salt cezalandırma eğiliminden, ayrımcı infaz rejimine; çocuk adalet sisteminden, liyakat sıkıntılarına kadar birçok bakımdan yetersizlikler içermektedir.
Toplumsal gereksinimlerle uyumlu bir hukuk anlayışı sırf cezalandırma mantığına dayanmamalı; bilakis, cürmün kök nedenlerini ortadan kaldırmayı, ahlaki ve politik dönüşümü temel almayı ve toplumsal iştiraki merkeze almayı hedeflemelidir. Sürecin gerektirdiği hukuk, hapishanelerde sıkıntıların ağırlaştığı hasta ve yaşlı mahpusların tabi olduğu infaz rejimini; adalet ve eşitlik prensipleri doğrultusunda aşmaya yönelmelidir. Halbuki teklife, geçmiş periyotların baskıcı ve ayrımcı izleri hâkimdir. Teklifte, yurttaşı ceza tehdidiyle, caydırma ve endişe ile disipline etmeyi amaçlayan bir iktidar anlayışının yansımaları görülmektedir. Fakat bu sürecin yol alması; her şeyden evvel, geçmiş iktidar ve hâkimiyet pratikleriyle hesaplaşma ve kronik problemlerin temel nedeni olan inkârcı iktidar yapıları ile ayrımcı infaz rejimlerinin aşılmasına bağlıdır.
İfade etmek gerekmektedir ki teklif, Türkiye’de tarihî bir dönüm noktasını tabir eden mevcut sürecin gereklerine yanıt verememektedir. Barış ve demokratikleşme süreci; kapsayıcı, eşitlikçi ve adil bir hukuk anlayışına dayanmak zorundadır. Buna rağmen, kanun teklifinin mevcut hâli, Türkiye’nin tarihi ve toplumsal dinamiklerine ve bu dinamiklerden doğan beklentilere uygun bir barış iradesini desteklemekten mahrumdur. Türkiye halklarının en acil gereksinimi, kararlı ve yavuz bir barış iradesidir. Devrin gerektirdiği siyasî ve hukuksal ölçüyü tayin edecek olan da bu iradedir.
Tüm bu nedenlerle, demokratik hak ve özgürlüklerin genişletilmesi gerekirken daraltılmasına yol açacak olan bu düzenlemeye tarafımızca muhalefet şerhi düşülmüştür. ”
